Als Miskotte spreekt. Over de zin van
heel de Schrift in de geschiedenis
Betrouwbare kennis?
Toegegeven: het was heerlijk om Miskotte te lezen maar gelukkig heeft alles zijn tijd. In de achterliggende maanden las een groep Zeeuwse predikanten Miskotte. We zetten onze tanden in het kenmerkendste boek van dr. Karel Heiko Miskotte (1894-1976) ‘Als de goden zwijgen. Over de zin van het Oude Testament’. Hij schreef het binnen enkele weken, in een tijd die anders is dan de onze want niks geen bijbelse theologie ‘in gewone taal’. Zelfs een geoefende lezer moet sabbelen op zijn teksten, soms zonder te weten wat er geproefd wordt.
Dat neemt niet weg dat het monumentaal werk is, dat elke Nederlandse theoloog gelezen moet hebben. Alleen al vanwege de nog altijd actuele thema’s die Miskotte op de studeerkamertafel legt. Eén daarvan is de vraag naar betrouwbare kennis aangaande God. In theologentaal heet dat ‘openbaring’. Hoe onderscheid je daarin kaf van koren? Hoe weet je dat je met Gods eigen spreken te maken hebt en niet met de echo van je eigen verlangens of de stem van de menselijke geschiedenis? Hier laat zich Miskotte’s actualiteit zien. Je hoeft vandaag geen theoloog meer te zijn om de bijbel te kunnen uitleggen maar wie vraagt naar de betrouwbaarheid?
De zin van het
Oude Testament
Het klinkt voor velen als de normaalste zaak van de wereld. Goede bijbelse theologie gaat uit van de eenheid van het Nieuwe en het Oude Testament. Toch is dat allerminst vanzelfsprekend. In de 19e eeuw werd, als gevolg van de bijbelwetenschap, het Oude Testament als primitief beschouwd. Miskotte zette die wereld radicaal op z’n kop door juist het Oude Testament in de theologische etalage te zetten. Hij noemde dat ‘het tegoed van het Oude Testament’. De eerlijkheid gebied mij te zeggen dat ik soms ook bekoord was door het vrijelijk grasduinen in de bijbel, dankbaar voor de ‘ontwikkeling’ van het christelijke geloof.
Miskotte ijverde voor de eenheid van de Schrift als het woord aangaande het ‘Woord van God’, de actuele openbaring van God, waarvan de bijbel de woordelijke weerslag is. Op dat niveau zijn Oude en Nieuwe Testament één. De openbaring van God in Christus is dezelfde als openbaring van God aan Israël.
Openbaring en geschiedenis
Miskotte voelde zijn tijd goed aan. Het nationaalsocialisme was een graadmeter voor de opkomst van een ander type mens dat niet meer kan geloven in God omdat de goden zwijgen. Daardoor raakte het christelijke geloof verweven met de cultuur en de geschiedenis. Hoe kon je Gods openbaring onderscheiden? Daarom nam Miskotte afstand van zowat elke verbinding tussen geschiedenis en openbaring. Er is geen onderscheid tussen algemene en bijzondere openbaring. Alle openbaring is bijzonder. God openbaart zich niet in de natuur, de cultuur en de geschiedenis maar in het Woord. Zo kon Miskotte kaf van koren scheiden in onze kennis aangaande God.
De kern daarvan is de Naam waarmee God zichzelf aan Mozes openbaarde in de brandende braambos. God die het zwijgen der goden, verticaal doorbreekt met zijn spreken.
Verticaliteit zonder
horizontaliteit?
Onder de Zeeuwse predikanten ontspon zich een levendig debat over de zin van de geschiedenis en de manier waarop het Oude Testament zich verhoudt tot het Nieuwe. Kun je alle horizontaliteit, alle ontwikkeling in openbaring en geloofservaringen, in de geschiedenis en in heel de Schrift, zomaar buiten werking stellen? Doet de ‘schepping’ niet mee? Is de geschiedenis niet het vlammende schrift van de heilige God die ons door de tijd leidt? Hier wringt voor mij toch de sterke verticaliteit in het denken van Miskotte, ingegeven door het dialectische denken van de Duitse filosoof Hegel. De sterke tegenstelling doet onvoldoende recht aan de fijnmazige verwevenheid van openbaring en geschiedenis.
Het Woord in de
geschiedenis
Wie het Nieuwe Testament leest, kan daarin een levende verbinding tussen Gods spreken in het Oude Testament in de actuele geschiedenis ontdekken. Zoals het boek Hebreeën, op basis van het Oude Testament, nieuwe wegen wijst in de vragen van de tijd. De kerk in de 1e eeuw worstelde met het uitblijven van de wederkomst van Christus, waardoor de vraag opkwam naar de betekenis van Pasen en de zin van de geschiedenis. Vanuit het Oude Testament wijst de schrijver van Hebreeën op Christus die de weg heeft geopend naar het hemelse heiligdom, de stad die blijft tot in eeuwigheid.
Met dit antwoord komt de actualiteit van de openbaring van de hemelse werkelijkheid in de geschiedenis bij elkaar. Verticaliteit sluit horizontaliteit in Gods openbaring niet uit. We mogen in vertrouwen op Christus als kerk onze weg gaan door de geschiedenis omdat de heilige Geest ons daarin begeleidt. En daar kwamen we allemaal op door te sabbelen op Miskotte’s teksten!
drs. H.Z. Klink, Yerseke