Paul Gerhardt en de zomer

Her en der wordt dit jaar herdacht dat de Duitse dichter Paul Gerhardt 350 jaar geleden is overleden. Hij schreef zo’n 140 liederen en gedichten, waaronder Beveel gerust uw wegen, Hoe zal ik U ontvangen, Ik kniel aan uwe kribbe neer en O hoofd vol bloed en wonden. In het Liedboek voor de kerken van 1973 staan dertien liederen van zijn hand, in Liedboek Zingen en bidden in huis en kerk van 2013 twaalf.

Een minder bekend lied van Gerhardt is Gezang 425 dan wel Lied 977: Ga uit, o mens, en zoek uw vreugd. (In mijn boekenkast staat de lijvige uitgave van ‘sämtliche deutsche Lieder’ van Gerhardt onder de titel ‘Geh aus, mein Herz’.) Het lied staat in de lange traditie van geestelijke zomerliederen. Er wordt gedacht dat die hun oorsprong in de Minnesang oftewel het liefdeslied hebben.

Grote kans dat u bij ‘zomerliederen’ denkt aan Eens komt de grote zomer (Gezang 288 / Lied 747). De zomer is dan beeld voor Gods toekomst, die van de nieuwe hemel en de nieuwe aarde. Maar Gerhardt viert in Gezang 425 dan wel Lied 977 voluit de hedendaagse aarde, en wel als Gods schepping. Daar mag de mens zich in verlustigen. Ondertussen ontbreekt het perspectief op Gods toekomst bij hem niet. Het vers dat in de oorspronkelijke versie op het laatste in de genoemde liedbundels volgt, luidt namelijk, in de vertaling van Ad den Besten:

O grote God, wat zijt Gij schoon!

Ach, stond ik nu reeds voor uw troon

met al uw englen samen.

Ik zong zo onbezwaard als zij

uw naam lof, die geheiligd zij

hoog boven alle namen.

In de volgende coupletten – ze staan niet in de genoemde liedbundels – keert Gerhardt naar de aarde terug. Hij spreekt dan over ‘de zwaarte van het lichaam’. Maar hij laat het toekomstperspectief niet los, hij bidt dat hij als een bloem in Gods hof geplant mag blijven. Hij besluit:

Verkies mij voor het paradijs,

laat steeds opnieuw mijn dorre rijs

uitlopen en vrucht geven.

Dan zal ik altijd tot uw eer

gereed staan en U dienen, Heer,

hier en in het eeuwig leven. 

Lit.: Een compendium van achtergrondinformatie bij de 491 gezangen uit het Liedboek voor de kerken (Amsterdam 1978, 2de dr.)

dr. Jan Dirk Wassenaar